Nieuwe Maritieme Geschiedenis van Nederland in vier delen, onder hoofdredactie van Henk den Heijer, Peter Sigmond en Els van Eijck van Heslinga

Redactiesecretaris/eindredacteur: Marja de Keuning
Beeldredactie: Peter Sigmond, Ron Brand, Remmelt Daalder en Marja de Keuning

Uitsnede van ‘De inname van Damiate’
Wandtapijt, 1629. Maker: Cornelis Claesz. van Wieringen.
Stadhuis, Haarlem.
Foto’s Ron Brand, fotomontage Anja Brand-Heemskerk.

Deel 1: Opkomst van de rivier- en zeehandel, 1100-1600

In de middeleeuwen was geweld op de zeeën rondom Europa endemisch. Piraterij was de norm. Scheepvaart en geweld gingen hand in hand. In de Lage Landen was het niet anders. Vanaf de vorming van de kustgraafschappen tot aan de Nederlandse Opstand waren handel, zeeroof en maritieme oorlogvoering onlosmakelijk met elkaar verbonden. In de middeleeuwse Nederlanden kwamen de admiraliteit, de vlootorganisatie, het bouwen en uitrusten van oorlogsschepen, maritieme tactieken en strategische functies van de marine tot ontwikkeling. Wie de opkomst van de Nederlandse Republiek als zeemogendheid wil begrijpen ontkomt er niet aan verder terug te kijken dan de watergeuzen.

  • Verwacht: Louis Sicking en Ronald de Graaf – Geweld en oorlogvoering ter zee, 1018-1568

In geen land ter wereld was vervoer over water belangrijker voor de ontwikkeling dan in Nederland. Varen was er een landschappelijke noodzaak, al vanaf de eerste bewoning van de delta, het veenlandschap en het zeekleigebied. In de middeleeuwen kwam de binnenvaart tot grote ontwikkeling, zowel op lokaal niveau als op de lange afstand. De opkomst van de steden bracht bovendien een geregeld onderling verkeer tot stand. Tot nog toe verwaarloosd in de geschiedschrijving komt de binnenvaart in beeld door landschapsontwikkeling, historische geografie en archeologie te combineren met ontginnings- en waterstaatsgeschiedenis. Binnenvaart vormt daarmee de basis van de maritieme geschiedenis.

In de middeleeuwen had de zee uiteenlopende betekenissen: een bedreigende ruimte, vol monsters. Maar scheepvaart stond ook voor rijkdom, macht en moed. Verhalen en afbeeldingen tonen het schip als metafoor voor een groep mensen, zoals het narrenschip, een vaartuig vol zondaars.

Deel 2: De vaart in en buiten Europa, 1600-1780

Redactie deel 2: Els M. Jacobs, Christiaan van Bochove, Henk Dessens, Anita van Dissel, Henk den Heijer en Peter Sigmond

ISBN 9789052162010

Aan het eind van de zestiende eeuw voeren de eerste Nederlandse schepen naar bestemmingen buiten Europa. In Azië ontwikkelde de VOC een uitgebreid handelsnetwerk, dat vanuit Batavia op Java werd aangestuurd. De WIC, die een handelsmonopolie in het Atlantische gebied had verworven, was minder succesvol. Particuliere kooplieden uit de Republiek namen de handel en scheepvaart op Afrika en Amerika grotendeels van haar over. Naast de handel in goederen speelde ook die in Afrikaanse slaven een belangrijke rol. In de jaren 1790 gingen de door oorlogen geteisterde handelscompagnieën roemloos ten onder en viel de overzeese handel zo goed als stil.

  • Verwacht: Henk den Heijer, Han Jordaan en Karel Davids – De tijd van de grote handelscompagnieën. Koopvaardij buiten Europa in de zeventiende en achttiende eeuw

In de Republiek vormde de binnenvaart één van de essentiële voorwaarden voor het ontstaan van de ongekende welvaart in de zeventiende eeuw. Mag in de Oostzeevaart (de Moedernegotie) het grote geld zijn verdiend, zonder een bloeiende binnenlandse scheepvaarttak, had de sterke groei en specialisatie van stedelijke centra in Holland niet plaats kunnen vinden. Binnenschippers maakten optimaal gebruik van de fijnmazige en wijdvertakte, bestaande en nieuw aangelegde, infrastructuur van vaarwegen, met in het centrum de Zuiderzee als centraal verkeersplein. Gratis windenergie, kleine bemanningen, die steeds vaker bestonden uit vrouw en kinderen van de schipper, droegen eveneens bij aan het goedkope transport en het al vroeg ontstaan van een nationale volkshuishouding. De kustprovincies konden op een goedkope wijze worden voorzien grondstoffen, voedsel en arbeidskrachten. Tenslotte speelden instituties een belangrijke rol in de organisatie van de samenleving, waardoor een hoog ontwikkeld kennisniveau bestond, onder andere in de scheepsbouw en aanverwante industrieën.

  • Verwacht: André van Holk – Binnenvaart in de zeventiende en achttiende eeuw: innovatie en marktintegratie

In de vroegmoderne tijd bevoeren schepen uit de Nederlandse Republiek de wereldzeeën. Reizigers, kunstenaars en cartografen construeerden een canoniek zelfbeeld dat een belangrijk onderdeel werd van de nationale identiteit, en een wereldbeeld dat ook internationaal herkenbaarheid genoot. Soms liepen daarin feit en fictie naadloos in elkaar over.

Deel 3: Tijd van de grote zeilvaart, 1780-1870

Redactie deel 3: Anita van Dissel, Christiaan van Bochove, Henk Dessens, Henk den Heijer, Els M. Jacobs en Peter Sigmond

ISBN 9789052162027

De Nederlandse koopvaardij binnen Europa was in de periode 1780-1870 een kleine speler. Zeilvaart was de norm. Het aantal stoomschepen bleef klein. Maar de stoomvaart was op korte afstanden heel efficiënt. De productie ervan streefde die van de zeilvaart rond 1870 voorbij. Zo toonde een schijnbaar traditionele sector revolutionaire dynamiek.

In de negentiende eeuw veranderde de binnenvaart van karakter, zonder dat het traditionele, ambachtelijke vervoer met zeilschepen en trekschuiten geheel verdween. De belangrijkste aandachtspunten in dit hoofdstuk zijn de opkomst van de stoom- en de sleepvaart, de invloed van de stoomvaartdiensten op de reismogelijkheden, de concurrentie van de binnenvaart met de spoorwegen en het wegvervoer, de opkomst van de Rijnvaart, de ontwikkeling van het binnenlands vervoer, de organisatie van de vervoersdiensten, de opkomst van de eerste grote binnenvaartondernemingen, de verbetering van het vaarwegennet, de samenstelling van de vloot en de overgang van houten naar ijzeren vaartuigen. Het hoofdstuk eindigt in 1880, kort voordat het veranderingsproces zijn hoogtepunt zou bereiken.  

In het nationalisme van de negentiende eeuw speelde het maritieme verleden een grote rol. Schilders, schrijvers en beeldhouwers, maar ook historici lieten zich inspireren door de daden van zeehelden uit de Gouden Eeuw, zoals Michiel de Ruyter.

Deel 4: Mechanisering en schaalvergroting, 1870-2020

Redactie deel 4: Wouter Heijveld, Anita van Dissel, Christiaan van Bochove, Henk Dessens, Henk den Heijer, Els M. Jacobs en Peter Sigmond

ISBN 9789052162034

In de twintigste eeuw veranderde de Nederlandse samenleving ingrijpend. De ‘eeuw van uitersten’ bracht grote omwentelingen en massabewegingen die het eigene onder druk zetten. In perioden van onzekerheid kon de eeuwenoude binding van Nederland met het water houvast bieden. Maritieme cultuuruitingen herbergden een idee van continuïteit en fungeerden als solide constanten tussen een veilig verleden en een ongewis verschiet.

Verwacht:

Deel 1: Louis Sicking en Ronald de Graaf – Geweld en oorlogvoering ter zee, ca. 1000-1568

Deel 4: Ruud Filarski – Schaalvergroting. Binnenvaart in de twintigste eeuw

Deel 2: André van Holk – Binnenvaart in de zeventiende en achttiende eeuw: innovatie en marktintegratie

Deel 2: Henk den Heijer, Han Jordaan en Karel Davids – De tijd van de grote handelscompagnieën. Koopvaardij buiten Europa in de zeventiende en achttiende eeuw

Disclaimer
Er is naar gestreefd alle copyright van de in deze publicatie opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt geadviseerd contact op te nemen met de uitgever.