De MD.10 Johanna Hendrika, als laatste overgebleven beugsloep, is een snelzeilende, schoenergetuigde tweemaster. Ze is gebouwd op de werf van scheepsbouwmeester Rijkée op Charlois. De stalen beug- of bunsloep speelde een centrale rol in de beugvisserij op de Noordzee aan het einde van de negentiende eeuw, tot aan IJsland toe. Ze is van grote cultuurhistorische waarde en als vissersschip was zij superieur aan soortgelijke schepen uit het buitenland. Beugsloepen werden gebouwd op twee zeer innovatieve scheepswerven in Rotterdam. Historisch onderzoek bevestigt de uniciteit van het scheepscasco en de grote betekenis van het schip voor de maritieme geschiedenis van Nederland, in het bijzonder van de regio Rotterdam-Rijnmond. Het is juist dáárom dat de stichting ‘Het Rotterdams Zeilschip’ zich inzet om dit schip, na restauratie, terug te brengen naar zee. Met deze blog wil ik u meenemen op een reis vanuit het verleden naar het heden en de toekomst. De toekomst van de MD.10 Johanna Hendrika ligt in ónze handen.
De levende herinnering aan onze samenleving tijdens de laatste tien jaar van de negentiende eeuw is verdwenen. In het Rotterdamse havengebied, en ook in de Zuid-Hollandse en Zeeuwse Delta, vinden grote industriële- en maatschappelijke veranderingen plaats, die alleen nog terug te vinden zijn bij de hoeders van ons erfgoed zoals musea en erfgoedstichtingen of in geschreven bronnen en afbeeldingen. Naast stoomkracht en ijzer, doen elektriciteit en staal hun intrede in de steeds minder door landbouw en visserij gedomineerde maatschappij. Mede door de aanleg van de Nieuwe Waterweg en de verlegging van de Maasmond ontstaat een bloeiperiode voor de scheepsbouw.
Reder, boekhouder, koopman
Het is 1896. De Firma Wed. C. Kolff en Zoon in Middelharnis, het familiebedrijf van de invloedrijke familie Kolff, behalve een befaamd reder ook actief als wijnkoper, ziet haar belang in de beugvisserij in gevaar komen. Ondanks de doelmatigheid en professionaliteit van de scheepsbemanningen dienen nieuwe ontwikkelingen zich aan. Een stalen vissloep is meer robuust en minder onderhoudsgevoelig dan een altijd volop aandacht vragende houten sloep. Bovendien zijn meerdere sloepen van de Zuid-Hollandse vissersvloot verloren gegaan tijdens de hevige stormen van december 1895, waaronder één van Kolff’s rederij, de vissloep Zeemanshoop. Vervanging van de verloren gegane vissloepen en vernieuwing is nodig.
Scheepswerf
Aan het Charloisse Hoofd vestigen op 22 februari 1864 de heren B.C.A. Rijkée en J. Vroege een ‘Vennootschap, ten doel hebbende de uitoefening van het vak van scheepsbouw’, onder de naam van Firma Rijkée & Co. De Maashaven is nog niet gegraven en nu ligt daar de fiets- en voetgangersingang van de Maastunnel. Er werd na 1886 een nieuw type vissloep ontwikkeld, alle met ongeveer dezelfde afmetingen, waarvan er, zover nu bekend, 23 zijn gebouwd. Eén bij Figee Vlaardingen, tien bij Bonn en Mees en twaalf bij Rijkée & Co. Er was een familieband tussen deze twee laatste scheepswerven via Smit Kinderdijk. Samenwerking, aanzet tot seriebouw en gebruik van nieuwe materialen zijn kenmerkend voor deze werven in de Zuid-Hollandse Delta.
Geschiedenis
Na het verlies van de vissloep Zeemanshoop in die dramatische decembermaand van 1895 kiest Cor Kolff Jr. voor de vlucht naar voren en plaatst hij de opdracht om een grotere stalen vissloep te bouwen, specifiek voor de beugvisserij, bij scheepswerf Rijkée en Co. De sloep wordt vernoemd naar de echtgenote van Cor Kolff Sr., Johanna Hendrika Mijs. De stapelloop van het casco vindt plaats op 2 september 1896. Daarna wordt het schip zeilklaar gemaakt en van Rotterdam naar Middelharnis gezeild. De eerste reis naar de visgronden met Leen Koster als schipper begint in oktober 1896 en op 1 november 1896 wordt de eerste verse vis afgeleverd bij de visafslag in IJmuiden. De besomming is fl. 920.
Het dikwijls bewogen en tot de verbeelding sprekend verleden van dit typisch voorbeeld van varend erfgoed is één van de redenen om, behalve het schip zèlf, vooral ook de verhalen rondom deze stalen vissloep weer tot leven te brengen. Verhalen van doorzetten en het trotseren van de elementen. Verhalen van schipbreuken waarbij meerdere schepen met man en muis vergaan.
Stalen vissloep voor de verse- en zoutevisvaart
Het raspaard van de zeevisserij, de MD.10 Johanna Hendrika, heeft alles meegemaakt. Eerst de gouden tijd van de versevisvaart op de Noordzee. Dan van de verre zoutevisvaart op IJsland tot het ombouwen naar haringlogger. Van varen als transportschip met stokvis in Noorwegen tot vervoerder van contrabande in de Franse wateren. Met tientallen jaren aan de ketting als gevolg.
De beugvisserij op de Noordzee, met een kilometers lange lijn en een bun om de vis levend aan land te kunnen brengen, is kenmerkend voor Middelharnis, Pernis, Zwartewaal en Vlaardingen. De MD.10 Johanna Hendrika is een zeer snel en fraai schoenergetuigd zeilschip, speciaal ontworpen voor de beugvisserij, waarbij snel, tegen de wind in laveren bepalend is voor de mate van succes. Als slanke verschijning wordt deze sloep beschreven als ‘… een fraai zeilschip, ongeveer 25 m lang, 6 m breed en 3,35 m hol, met twee masten net schoenertuig, welbezeild ...’.[1] Een plaatje dus!
Zeilend erfgoed met impact
Nu de kans zich voordoet om het casco in bezit te krijgen, heeft de stichting ‘Het Rotterdamse Zeilschip’, HRZ, besloten zich in te zetten om voldoende financiële middelen te werven om het schip te restaureren en weer naar zee te brengen. Doelstelling is niet alleen om dit unieke zeilschip duurzaam te behouden, maar haar ook economisch verantwoord te exploiteren en in te zetten voor sociaal-maatschappelijke projecten voor bijzondere doelgroepen.
Met de MD.10 Johanna Hendrika willen we er zijn, willen we het verschil maken voor regionale ouderen, jongeren, mensen met een beperking, door hen bijvoorbeeld een dag onder zeil aan te bieden.
Fondsenwerving is verbinden
Als fondsenwerver is het zaak om voldoende middelen in te zetten om de gestelde doelen van duurzame restauratie, ontwikkeling van sociale impact en solide exploitatie te realiseren. Zodat we kunnen samenwerken met deelnemende bedrijven en instellingen om leerwerkplekken te genereren, maritieme kennis te behouden en deze door te geven. We willen ondersteuning bieden aan de zeevisserij, het imago van de duurzame visvangst versterken en het erfgoed van oude vistechnieken koesteren.
Een schip als de MD.10 Johanna Hendrika is door 130 jaar geschiedenis verbonden met mensen, plaatsen en gebeurtenissen. Het is de taak van de fondsenwerver om juist dàt zichtbaar te maken en sponsors de waarde daarvan voor hen zichtbaar en inzetbaar te maken. De trots, voldoening en emotie van velen bij het zien van de Oosterschelde, zeilend onder vol schoenertuig tijdens haar laatste missie, het DARWIN200 project, is ook weggelegd voor de sponsors van de MD.10 Johanna Hendrika. Met de Nederlandse vlag in top zullen we de zeeën bevaren en het belang van ons Rotterdams varend erfgoed onderstrepen.
Aanbod
Zowel particulieren als bedrijven kunnen bijdragen aan de restauratie van de MD.10 Johanna Hendrika. Door geld, goederen of diensten te doneren of door uw naam te verbinden aan onderdelen van het schip. Op die manier ontstaat er een méér dan symbolische band. Het is ook mogelijk mede-eigenaar te worden door het kopen van certificaten van aandeel in de rederij. Als wij, met z’n allen, het goéd doen, wordt uw naam voor onbepaalde tijd verbonden met een al of niet tastbaar onderdeel van de MD.10 Johanna Hendrika.
Website Stichting ‘Het Rotterdamse Zeilschip’ https://www.hetrotterdamsezeilschip.nl/projecten
Geïnteresseerden kunnen contact opnemen door een mailtje te sturen naar contact@hetrotterdamsezeilschip.nl met vermelding van ‘Info MD.10 Johanna Hendrika’.
Lid Comité van Aanbeveling: mr. A.W. Kolff, commissaris van de Koning in Zuid-Holland.
Online bronnen o.a:
- Marlies Jongejan † (https://arjaentje.blogspot.com/)
- C. de Jong (https://www.zeegeschiedenis.nl/wp-content/uploads/2020/05/1979_38_klein.pdf)
- Maritiem Museum Rotterdam (https://mmr.adlibhosting.com/ais6V50/search/simple)
- Nationaal Register Mobiel Erfgoed (https://www.mobielecollectienederland.nl/)
- Stadsarchief Rotterdam (https://stadsarchief.rotterdam.nl/)
- Schippers en ScheepsHistorisch Onderzoek (https://s2ho.nl/LSD/top/common/ToonWerf.php?W=Rijkee)
Biografie
Arie Kluit is onbezoldigd fondsenwerver bij het restauratieproject van de Johanna Hendrika van de Stichting ‘Het Rotterdamse Zeilschip’. Dit is het eerste blog van een serie om u op de hoogte te houden over de geschiedenis van de MD.10 Johanna Hendrika en de plannen tot restauratie, maatschappelijke inzet en exploitatie die we samen met u willen realiseren.
[1] C.de Jong, ‘Barend Faasses rijmbeschrijving van zijn visreis naar IJsland in 1902’, Mededelingen van de Nederlandse Vereniging voor zeegeschiedenis 38 (augustus 1979) 103-109.